Ở Lạng Sơn, thạch đen (còn gọi là tiên nhân đông, sương sáo, lương phấn thảo, tiên thảo…) là loại cây trồng quen thuộc của người dân ở các xã thuộc địa phận huyện Tràng Định cũ như Đoàn Kết, Cao Minh, Tân Tiến, Kim Đồng, Đề Thám…

Theo Đông y, cây thạch đen được cho là có công dụng giải độc và thanh nhiệt, hỗ trợ điều trị các bệnh như viêm thận, viêm khớp cấp, cảm mạo, đái tháo đường và huyết áp cao.

Không chỉ được sử dụng như một vị thuốc với những công dụng tuyệt vời cho sức khỏe, cây thạch đen còn là nguyên liệu chế biến nên một số món ngon.

Trước đây, thạch đen là một giống cây mọc tự nhiên. Do hợp thổ nhưỡng nên loại cây này càng ngày càng phát triển, mọc và phân tán ở nhiều nơi, nhất là ở Lạng Sơn. Ảnh: Nguyet Nguyet

Cây thạch đen được chế biến thành đồ uống giải khát, thành thạch đen tươi đóng hộp và bột thạch. Ảnh: Nguyễn Mạnh Chuyên

Chị Nguyễn Nhung – chủ một cơ sở làm thạch đen ở xã Tràng Định, tỉnh Lạng Sơn cho biết, loại cây này cho thu hoạch nhanh, chỉ sau khoảng 4 tháng trồng.

Vì thế, mỗi năm, người dân được thu hai vụ thạch đen, gồm vụ hè thu (tháng 7, tháng 8) và vụ đông xuân (tháng 11, tháng 12). Tuy nhiên, bà con chỉ thu hoạch khi phần lá ngọn bắt đầu cuốn, không thu hoạch khi cây đã ra hoa.

“Khi thu hoạch cây thạch đen, người ta thường cắt sát gốc, sau đó mang về rải đều ra sân, phơi nắng 1 ngày rồi phủ bạt, ủ thành đống trong 1 - 2 ngày.

Khi lá thạch chuyển sang màu đen, người dân tiếp tục phơi thêm 1 - 2 ngày nắng cho đến lúc khô hẳn rồi gom lại, cất đi, sử dụng dần.

Cách làm này giúp cây thạch đen ở dạng khô vẫn giữ được chất lượng, đảm bảo nguyên liệu tốt nhất khi sản xuất thạch đen ăn liền và bột thạch đen”, chị Nhung nói.

Thạch đen Tràng Định còn từng được công nhận Top 100 đặc sản quà tặng Việt Nam 2021 – 2022 do Tổ chức Kỷ lục Việt Nam (Vietkings) và Tổ chức Top Việt Nam (VietTop) bình chọn. Ảnh: Đỗ Kiều Oanh

Theo người phụ nữ này, cây thạch đen sau khi phơi khô có thể dùng làm đồ uống giải khát hoặc chế biến một số món ăn đặc trưng.

Trong đó, món phổ biến nhất là thạch đen ăn liền, được cả người bản địa lẫn du khách thập phương ưa chuộng vì ngon, thanh mát lại tốt cho sức khỏe.

Chị Nhung chia sẻ, quá trình chế biến món thạch đen ăn liền đòi hỏi người làm phải có kinh nghiệm và tỉ mỉ.

Đầu tiên, người ta rửa cây thạch đen khô nhiều lần cho sạch, sau đó đun ngập nước trong 4-5 giờ đồng hồ cho thật nhừ rồi đem vắt kiệt nước và lọc kỹ để thu được dịch thạch đen nguyên chất.

Phần dịch này sau khi lọc, loại bỏ hết lợn cợn thì tiếp tục nấu lên cùng phụ gia (đường, bột gạo hoặc bột năng) và nước theo tỷ lệ thích hợp (khoảng 70-80% dịch thạch đen với 20-30% phụ gia, tương ứng với 15-20 lít nước).

Quá trình chế biến thạch đen ăn liền đòi hỏi sự tỉ mỉ, kỳ công. Ảnh: Minh Tú

Người ta sẽ đun, khuấy đều hỗn hợp cho đến khi thạch sánh quyện lại, dễ rót và chuyển sang màu cánh gián khi nhìn dưới ánh sáng.

“Nếu cân đối tỉ lệ dịch thạch và phụ gia phù hợp sẽ làm cho thạch đông chắc, có độ dẻo nhưng vẫn giòn, dai, ít bị tách nước và dậy mùi thơm đặc trưng, hấp dẫn”, nữ tiểu thương chia sẻ thêm.

Thạch đen nấu xong sẽ được rót ra từng hộp hoặc khay nhỏ cho nguội, chờ đông thì đóng nắp lại, bảo quản ngăn mát tủ lạnh.

Chị Nhung cho hay, thạch đen ăn liền Tràng Định không chỉ được tiêu thụ tại địa phương mà còn vận chuyển tới nhiều tỉnh thành xa, đáp ứng nhu cầu thưởng thức đặc sản đa dạng của thực khách.

Thạch đen Tràng Định được đóng hộp giấy tròn hoặc hộp nhựa, trọng lượng từ 400gr đến 1kg, giá khoảng 45.000 đồng/kg.

Thạch đen Tràng Định được đóng hộp, vận chuyển tới nhiều tỉnh thành xa như Hà Nội, Hải Phòng... Ảnh: Hường Triệu, Trang Ha

Từng vài lần thưởng thức thạch đen ở Lạng Sơn, chị Huyền Trang (Hà Nội) bị ấn tượng bởi độ giòn dai và hương vị thanh mát của món ăn này.

“Tôi từng ăn thạch đen Tuyên Quang, Cao Bằng, thấy khá ngon nhưng theo cảm nhận cá nhân thì thạch đen Tràng Định (Lạng Sơn) hợp khẩu vị hơn cả.

Loại thạch này ăn mát, có độ dẻo, giòn dai và mùi thơm đặc trưng, thưởng thức ngay hoặc kết hợp với nước cốt dừa, tào phớ, chè, trà sữa… đều hấp dẫn”, chị Trang bày tỏ.

Thạch đen ăn kèm với các món chè, thức uống giải khát càng ngon. Ảnh: Bao Chi Nguyen Hoang

Nữ du khách tiết lộ thỉnh thoảng vẫn đặt ship khoảng chục hộp thạch đen từ xã Tràng Định về Hà Nội, vừa sử dụng trong gia đình, vừa đem biếu tặng bạn bè, người thân.

"Dù khoảng cách khá xa nhưng giờ giao thông đi lại thuận tiện, mình đặt ship chỉ 4-5 tiếng là nhận được hàng, thạch giao đến tay vẫn đảm bảo chất lượng vì được đóng gói, vận chuyển cẩn thận", chị kể.

Chị Trang cũng cho hay, ngoài công dụng giải nhiệt, món thạch đen thanh mát còn được tận dụng làm thức quà vặt để giảm cơn thèm ăn, hỗ trợ quá trình giảm cân.

“Nếu muốn giảm cân, bạn có thể đặt làm riêng loại thạch đen ít đường, ăn vẫn ngon mà không lo béo.

Thỉnh thoảng khi thèm ăn vặt, mình lại xắt thạch đen ra, chan thêm chút nước cốt dừa là có thể thưởng thức. Món này cũng phù hợp với cả người già và trẻ em”, chị nói thêm.

Theo Thảo Trinh (VietNamNet)
Xem bài viết gốc tại đây